Episkevology
Suyuchkunaqa wiñay kawsaypaq ch’akikunata ruwanku
Tukuy llaqtakunapi — waqaychasqa waqcha kayta (#SDG1), pacha‑musuqpa llamk’ayta (#SDG13), hatun kamachikuykunata kallpachay (#SDG16) — kutimunaymi huk llapa cheqaq yuyay, fraktal hina rikurisqa:
Manam ima sistemaqa atikunchu wiñay allin wiñayta, ch’akikunata mana charispalla.
Ch’akikunaqa kaykunam:
- wiñay kausay
- ñawpaqta yachay
- kutimunaypa saywa‑punkukun
- kamachikuypa yuyaynin
- pachapa ch’usaq‑suyun
- runakunapa kuska‑iñiy
- pantaykunata mana ñit’ispa yachay
Ch’akikunaqa kanman, wiñay allin wiñaymi purin.
Mana kanman, churn nisqa lloqsiy — mana sayayniyuq kutimunay.
Fraktal wiñay: pachamanta yachachikuq wiñay allin ñan
Fraktalkunaqa wiñay allin wiñaypa ruwasqanmi.
Kaypi rikurinqa:
- mayu‑jawkunapi
- sacha‑k’uyuchakunapi
- mycelium‑suyukunapi
- mallki‑uma‑sachakunapi
- akkunapa ukhunpi
- uywa runa puriy‑ñankunapi
Fraktal sistemakunaqa sapa‑sapa hina kutimunaywan wiñanku, mana llapa qichuspa.
Fraktal wiñayqa pantaykunata mana ñit’ispa munan.
Pachapi:
- sacha‑rurukuna waqllakun
- mallki‑sapiqa kutin muyun
- k’uyuchapa polipukunqa wañun, kutimun
- myceliumqa aswan ñit’i ñankunata maskan
Pantayqa ch’usaqman churan, mana ñit’inchu.
Churn‑ekonomíapiqa pantayqa chinkaymi, musuq yachayta waqllachin.
Fraktal wiñayqa:
- kutimunayuq
- tupaq‑tupaq allin muyuq
- llapa‑pura‑t’aqaq
- ch’akikunapi sayayniyuq
K’uychi‑muyuykuna, mayu‑nawpakuna: wiñay allin wiñaypa taki‑muyuy
Wiñay allin sistemakunaqa k’uychi hina, mayu hina wiñanku — mana straight hina.
K’uychi‑muyuy
Kaypi rikurinqa:
- nautilus‑ch’uru
- hatun k’uychi‑mayu (galaxia)
- k’antu‑sachakunapi
- wayra‑muyuykunapi
K’uychiqa ch’akipi sayasqa wiñayta rikuchin:
chawpin sayan, hawa‑muyuy wiñan.
Mayu‑nawpakuna
Kaypi rikurinqa:
- puquy‑t’inkikuna
- pacha‑muyu
- aqcha‑aqcha uywa‑puriynin
- qhapaq‑qollqepa muyuy
- pacha‑musuqpa t’inkikuna
Mayu‑nawpakunaqa allin sayaypa chawpinpi muyuyta rikuchin.
Pachapa wiñay: kutimunay, mana qichuy allinchu
Wiñay allin sistemakunaqa kaykunawan llamk’anku:
- kutimunay
- musuqmanta llamk’ay
- ayni
- kutimunaypa muyuy
- ch’usaq‑suyukunapa sayaynin
Pachapa wiñayqa qichuyta apayta munan — ichaqa kutimunaypa sayayninpi.
Kaymi ruwachin:
- pachapa kutichiy
- muyu‑ekonomía
- doughnut‑ekonomía
- runa‑kamachikuy sacha‑uywa‑waqaychasqa
Pachapa sistemakunaqa mana qichuspa wiñanchu.
Wiñanku pachaman kutichispa.
Churn: fraktalpa, ch’akipa, pachapa awaq‑k’uchusqa ñawpaq
Churnqa lloqsiy, ch’akikunawan mana wiñayta munaspa.
Pachapi churn ñawpaqkunam
- ch’aki‑pampa wiñay
- qochapi llulluch’a wiñay
- sacha‑nina hatun
- mana‑sach’a uywa‑wiñay
- k’anchu‑hina wiñay
Churnqa llipin, mana sayayniyuq, sapa‑sapa mikun.
Churnqa munan
- mana sayay
- llaki‑kausay
- runa‑musuqpa kutimunay
- sapa‑sapa musuq ruwasqa
- ch’akikunata waqllay
Churnqa mana wiñaychu.
Amaylla wañuy hina purin.
Imarayku churnta akllanku (ima runakunapaq allinmi)
Churnqa allinmi kaykunapaq:
- llipin t’inkiy
- runa llipin astawan hapisqa
- llaki‑muyuy
- musuqchaypa wañuchiy
- mana sayayniyuq llamk’ay
- rantikuna‑musuqpa ch’usaq‑sayaynin
Churn akllasqa:
- utqay qollqe
- llakiyta hukman churay
- kamachiyta qochuy
- runakunata mana kuskachaspa
- runakunata ch’uyanchaspa
Kaymi ruwachin:
- utqay rantikuy
- fast‑fashion
- gig‑ekonomía
- qichuy‑industriakuna
- llulla‑qillqay rantikuy
Churnqa aswan pisipaq allinmi.
Aswan achkakunataqa ch’uyanchin.
Estados Unidos churn‑ekonomía hina
Estados Unidosqa wiñay‑ekonomía hina rimay, ichaqa churn hina purin:
- runa‑musuqpa hatun kutimunay
- mana allin waqaychasqa
- q’illay‑ruwasqa infraestructura
- huk llakimanta hukman p’itiy
- musuqchaypa wañuchiy
- hampi‑seguro llamk’ayman t’inkisqa
- wasi‑mana‑sayay
- pantay‑ñit’in
Kaykunam churn‑muyuy, mana wiñaychu.
Cheqaq wiñay: imata munan
Wiñayqa munan:
- ch’akikuna
- yuyay
- wiñay kausay
- tantanakuy
- ch’usaq‑suyukunapa sayaynin
- kamachikuy allin
Kaymi ruwachin:
- hatun‑pacha atipanakuy
- kamachikuy kallpachay
- llapa‑runapa wiñay‑ekonomía
- mana sayaypa t’inkiyta yachachiy
Mana sayayniyuq pachapiqa wiñay mana atinqa.
Churnman kutimun.
Wiñay allin ñawpaq: ch’akipi, kutimunaypi, kuskachasqa
Wiñay allinmi ch’akikunapi sayasqa wiñay.
Kaykunam:
- pachapa kutichiy‑chakray
- muyu‑ekonomía
- community land trusts
- runa‑kamachikuy sacha‑waqaychasqa
- yanapanakuy‑empresa
- hatun‑pacha infraestructura‑qollqe
Kay sistemakuna fraktal hina wiñanku, mana straight hina.
Kutimunaywan wiñanku, mana qichuspa.
Runapa ch’aki: imata ruwachin ch’akikunapa chinkay
Ch’akikunapa chinkaynin ruwachin:
- umanchay
- wañuy‑manaña yuyay
- ñawpaqta mana rikuy
- musuq yachaypa wañuy
- sapa‑sapa ruwasqa
- wiñay llaki
- runa‑t’aqaq chinkay
Wasi‑mana‑sayayqa cheqaq ñawpaq:
ch’akikunata tukuchin.
Sayay kutimunqa, ch’akikuna kutimun.
Mana runapa pantaychu —
Survivor Literacy 
What do you think?